GİRİŞ
İnsan haklarının gerçekleştirilmesinde yaptırım odaklı bir yaklaşımın yeterli olmaması karşısında insan haklarının korunmasına özgü ulusal teşkilatlar geliştirilmesi uluslararası insan hakları örgütlerinin de odaklandığı bir konu haline gelmiştir. 1993 tarihli BM Ulusal Kurumların Statüsüne ilişkin ilkelerden bu yana çeşitli uluslararası belgelerde bu tür kurumların işlevleri nedeniyle bağımsızlık, çeşitlilik, uzmanlaşma, elverişli yetkileri olma, kendine özgü çalışma yöntemlerine sahip olma ve sivil toplumla ilişkilenme gibi özellikleri taşıması gerektiği belirtilmiştir. Bu süreçte bu ve benzeri niteliklerle tanımlanan (a) ulusal insan hakları kurumları, (b) eşitlik kurumları ve (c) işkence2 ya da insan ticareti gibi özgül konularda ulusal mekanizmalar insan hakları hukukunda önemli konular haline gelmiştir. 1990’lardan itibaren Türkiye’de de çok çeşitli isimler altında insan haklarına özgülenen farklı yapılar denenmiştir. Son süreçte ise Haziran 2012’de 6332 sayılı Kanun’la Türkiye İnsan Hakları Kurumu (TİHEK) kurulmuş; 2016 yılında 6701 sayılı Kanun ile TİHEK’in insan hakları kurumu ve ulusal önleme mekanizması işlevlerine bir de ayrımcılıkla mücadele eklenmiş ve bugünkü haliyle Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) kurulmuştur. 6701 sayılı Kanun’un yürürlüğe girmesinden sonra Kuruma bir de İnsan Ticaretiyle Mücadele Ulusal Raportörlük görevi de verilmiştir.
Bu haliyle 2017 yılından bu yana faaliyet gösteren ve bahsedilen işlevleri yerine getiren TİHEK hakkında etki analizi yapılabilmesi için kurumsal yapısı6 kadar kararlarının nicelik ve nitelik açısından da değerlendirilmesi gerekir. Kurumun etki kapasitesinin değerlendirilmesi için yapılan başvuruları etkili biçimde incelemesi, insan hakları gündemini takip etmesi, paydaşların görüşlerine başvurması, proaktif hareket edebilmesi, ilgili kurumlara etki edebilmesi gibi unsurların dikkate alınması gerekir. Bunun ölçülebilmesi açısından da usuli olarak Kurumun kendi yetkisini nasıl yorumladığı ve Kanun’da tanınan yetki ve yükümlülüklerle ilgili tutumu da son derece önemlidir.
